Twee vlaggen vandaag. Vlag 2:

De 16e oktober 1941 is de datum van de Val van Odessa tijdens de Tweede Wereldoorlog. Maar de gehele periode waar het hier om handelt, begint ruim vóór die val en eindigt met de massamoord op tienduizenden Joden tussen 22 en 24 oktober.

Oekraïne’s belangrijkste havenstad Odessa werd gedurende de Tweede Wereldoorlog vanaf 8 augustus 1941 belegerd door Roemeense en Duitse troepen.
Vanaf die datum sneden de troepen van het 4e Roemeense Leger, onder bevel van generaal Nicolae Ciupercă (vijf infanterie-divisies, twee cavalerie-divisies en één gemotoriseerde brigade), de eenheden van het Maritieme Leger (twee geweerdivisies en de 1e Cavalerie-divisie) af van de belangrijkste strijdkrachten van het (Sovjet) Zuidfront.

Vervolgens was het het 4e Roemeense Leger dat de belangrijkste aanvallende macht was in de strijd om Odessa. Naast de Roemeense troepen waren ook de 72e Infanterie-divisie van de Wehrmacht, twee Duitse aanvals-bataljons en vier Duitse genie-bataljons, drie Duitse zware artillerie-divisies en Luftwaffe-eenheden bij de strijd om Odessa betrokken.

Begin september bedroeg het totale aantal Roemeens-Duitse troepen nabij Odessa ongeveer 277.000 soldaten en officieren, tot wel 2.200 kanonnen en mortieren, 100 tot 120 tanks en 300 tot 400 vliegtuigen.
Het Sovjet-leger bleek niet bestand tegen de overmacht en op 16 oktober, vandaag 84 jaar geleden, werd de stad door de Roemeens-Duitse troepen veroverd.
Dat dat niet zonder hevige tegenstand ging, blijkt wel uit de cijfers: geschat wordt dat er 93.000 Roemenen en Duitsers sneuvelden, bij de Oekraïens/Sovjet-zijde ligt dat cijfer tussen de 41.000 en 60.000.

Op 22 oktober explodeerde een radiografisch bestuurbare mijn in het gebouw van de NKVD aan de Marazlievskayastraat, waar het kantoor van de Roemeense militaire commandant en het hoofdkwartier van de Roemeense 10e Infanteriedivisie zich hadden gevestigd.
De mijn was daar geplaatst door de geniesoldaten van het Rode Leger vóór de overgave van de stad door de Sovjettroepen. Het gebouw stortte in en onder het puin kwamen 67 mensen om het leven, onder wie 16 officieren, onder wie de militaire commandant van de stad, de Roemeense generaal Ioan Glogojeanu. De verantwoordelijkheid voor de explosie werd bij de Joden en de communisten gelegd.

Het waren dan ook de Joden waar wraak op werd genomen. Tussen 22 en 24 oktober werden door Roemeense troepen (met Duitse hulp) tussen de 25.000 tot 34.000 Joden in Odessa doodgeschoten of levend verbrand.
In de ruimere omgeving, in het gebied tussen de rivierende Dnjestr en de Zuidelijke Boeg, werden in de hieropvolgende periode nog eens ruim 100.000 Joden vermoord.

Vóór de oorlog werd het aantal Joden in Odessa geschat op 200.000, oftewel zo’n 30% van de bevolking. Ten tijde van de verovering van de stad waren veel Joden inmiddels gevlucht of geëvacueerd door de Sovjets, toch waren er nog zo’n 80.000 tot 90.000 achtergebleven. waarvan dus ongeveer eenderde omkwam tijdens het bloedbad tussen 22 en 24 oktober 1941.

In 1945 was Odessa de eersts stad in de Sovjet-Unie die tot ‘heldenstad’ werd benoemd, waar een gouden ster bijhoort, die later ook op wapen en vlag terecht zou komen.

De vlag

De vlag van Odessa is een verticale driekleur in rood wit en goudgeel, met op de witte baan het wapen van de stad en ingevoerd op29 april 2011, middels gemeenteraadsbesluit 707-VI.
De gele baan is overigens in de praktijk doorgaans in een lichtere tint uitgevoerd.

De directe voorganger van deze vlag (afbeelding hierboven) diende als voorbeeld voor de huidige. Deze vierkante vlag werd ingevoerd op 29 juli 1999 en had dezelfde verticale banen, zij het dat het geel iets lichter was, bovendien werden de banen van elkaar gescheiden door twee dunne blauwe strepen.

Het wapen

Het huidige wapen, dat we hierboven zien en dat dus eveneens in 1999 werd ingevoerd, toont een zilveren werpanker op een rood veld, gevat in een rococo-achtig schild, bekroond door een zogenaamde muurkroon. Net onder de kroon is een ster geplaatst.
Deze ster ontving de stad als waardering voor “de moed en de heldhaftigheid” door de burgers van Odessa betoond, tijdens de Grote Patriottische Oorlog, zoals de Tweede Wereldoorlog veelal werd genoemd in de tijd van de Sovjet-Unie, waar Oekraïne toen deel van uitmaakte.
Wordt een wapen doorgaans door één persoon ontworpen, in het geval van Odessa ging het om maar liefst zes personen: P. Bondarenko, Y. Vyazovsky, M. Yemelyanov, I. Kalmakan, V. Savchenko en kunstenaar G. Faer.

Eerdere wapens

Het anker van het wapen van Odessa werd ingevoerd op 22 april 1798 en gaat dus al heel wat langer mee dan de vlag.

Het anker verwijst naar de stichting van het moderne Odessa, dat vóór 1789 als  Chadzjibej bekend stond. Het werd pas een echte stad na de nautisch militaire successen in de Zesde Russisch-Ottomaanse Oorlog (1787-1792) onder bevel van admiraal José de Ribas (in het Russisch en Oekraïens bekend als Deribas), waarbij Chadzjibej zonder slag of stoot op de Turken veroverd werd.

Sinds de invoering eind van de 18e eeuw heeft het wapen verschillende verschijningsvormen gehad, zoals we hieronder kunnen zien.

Het eerste wapen uit 1798 is doorsneden, waarop we het anker onderin onmiddellijk herkennen, bovenin is het staatssymbool van het Russische Rijk geplaatst: een gekroonde dubbelkoppige adelaar met een zilveren Maltezer kruis op de borst.

Na de dood van tsaar Paul I in 1801, werd het Maltezer kruis uit het wapen verwijderd. Dit tweede wapen ging lang mee, het werd pas afgeschaft na de Russische Oktoberrevolutie van 1917.

Tot aan 1967 had Odessa in het geheel geen wapen meer. Op de 19e oktober van dat jaar werd er een nieuw (Sovjet) wapen ingevoerd. Ook nu was het wapen doorsneden, met het anker terug op zijn vertrouwde plek. Bovenin een afbeelding van het slagschip de Potjomkin (1900-1919) voorzien van een grote rode vlag, dit alles op een geel veld.
In de rechterbovenhoek (heraldisch links) verschijnt voor het eerst de “heldenster”.
Dit wapen werd kort na de onafhankelijkheid van Oekraïne op 24 augustus 1991 afgeschaft. Voor een nieuw wapen werd er een ontwerpwedstrijd uitgeschreven, die op 2 december 1993 tot resultaat leidde: ook dit wapen is doorsneden, in geel en rood, waarop het anker bijna het gehele schild vult, helemaal bovenin herkennen we opnieuw de “heldenster”.
Dit wapen hield het zes jaar vol, totdat het in 1999 werd vervangen door het huidige, waarbij het anker nu “het rijk alleen” heeft en de ster tot op de schildrand is doorgeschoven.

De kleuren

De kleuren rood en goudgeel van de vlag zijn afgeleid van die van de twee velden op het oorspronkelijke wapen uit 1798. Het wit (zilver) komt van het werpanker dat vanaf 1801 altijd zilverkleurig werd afgebeeld.

Zoals te doen gebruikelijk worden de kleuren echter ook symbolisch uitgelegd: rood staat symbool voor moed, onbevreesdheid, vrijgevigheid, liefde, warmte en passie; wit (zilver) staat voor zuiverheid, trouw, betrouwbaarheid en vriendelijkheid; goudgeel tenslotte, staat symbool voor zonne-energie, rijkdom, kracht, stabiliteit en welvaart.

Sinds 24 februari 2022 bevindt Odessa zich opnieuw in een oorlog. De havenstad heeft sinds het begin van de vijandelijkheden veelvuldig onder vuur gelegen.
Het bracht UNESCO ertoe om op 25 januari 2023 bekend te maken dat het historische stadscentrum van Odessa was toegevoegd aan de Werelderfgoedlijst van UNESCO. Om indien nodig technische en financiële ondersteuning te bieden, werd het ook opgenomen in de lijst van bedreigd werelderfgoed.

Met dank aan Erik Breure voor het gebruik van zijn foto’s